Copilot bij de Overheid: Veilig Inzetten na de DPIA 2025
Erwin Berkouwer
Microsoft 365 Copilot kan bij de overheid verantwoord worden ingezet, maar alleen als de organisatie zelf de basis op orde brengt. Dat volgt uit de herziene DPIA van SLM Rijk van september 2025: van vier hoge privacyrisico's naar twee medium risico's. Veilig is Copilot dus niet vanzelf: autorisaties, dataclassificatie, training en beleid bepalen of het ook veilig blijft.
Eind 2024 luidde de conclusie nog dat Copilot niet compliant te gebruiken was. Hieronder lees je wat er sindsdien veranderde, welke risico's blijven en welke stappen gemeenten, provincies en het Rijk kunnen zetten.
Wat veranderde er na de eerste DPIA?
De eerste DPIA (december 2024), uitgevoerd door SLM Rijk en SURF, identificeerde vier hoge privacyrisico's. De kernbezwaren: onvoldoende transparantie over de verwerking van persoonsgegevens, onduidelijkheid over bewaartermijnen en beperkte controle voor organisaties.
Microsoft heeft daarna maandenlang met SLM Rijk en SURF samengewerkt. Het resultaat:
- de vier hoge risico's zijn gemitigeerd of verlaagd;
- Microsoft 365 Copilot heeft volgens de bronnen een certificering volgens ISO 42001, de internationale standaard voor AI-managementsystemen;
- er zijn aanvullende technische waarborgen rond persoonsgegevens ingebouwd.
SLM Rijk concludeert dat de AI-assistent inmiddels verantwoord kan worden ingezet, mits organisaties zelf ook maatregelen nemen.
Let op: SURF is terughoudender. De onderwijssamenwerking adviseert voorzichtigheid bij grootschalige invoering en evalueert de situatie later opnieuw.
Welke twee medium risico's blijven bestaan?
1. Onbedoelde openbaarmaking van gevoelige informatie. Copilot heeft, binnen de autorisatie van de medewerker, toegang tot meerdere bronnen: OneDrive, e-mail, SharePoint en Teams. Het risico ontstaat als Copilot verbanden legt tussen informatie uit verschillende bronnen. Een medewerker kan zo gecombineerde inzichten zien die afzonderlijk geen probleem zijn, maar samen gevoelig.
2. Onjuiste of misleidende output (hallucinaties). Copilot kan overtuigend klinkende maar onjuiste antwoorden geven. Voor organisaties waar besluiten op feiten moeten berusten, is dat een concreet risico als medewerkers output zonder controle overnemen.
Wat zegt Microsoft over databescherming?
Op basis van openbare Microsoft-bronnen, waaronder het document over Enterprise Data Protection en het privacyoverzicht, gelden deze waarborgen:
- Werking binnen de Microsoft 365-tenant. Gebruikers zien alleen data waar ze op basis van hun autorisaties al toegang toe hebben. Copilot respecteert de bestaande rechtenstructuur.
- Geen training op organisatiedata. Prompts en antwoorden worden niet gebruikt om de onderliggende taalmodellen van Microsoft te trainen. Dat onderscheidt zakelijke van consumentenversies van AI-tools.
- Microsoft Graph als informatiebron. Antwoorden zijn gebaseerd op content binnen de organisatie, zoals documenten, e-mails, chats en agendagegevens. Logging, auditing en versleuteling verlopen via de bestaande Microsoft 365-beveiliging.
Welke rol speelt Microsoft Purview?
Een van de meest onderschatte factoren is de inrichting van Microsoft Purview. Dit platform helpt om data te classificeren en te beschermen voordat Copilot ermee aan de slag gaat.
Met Purview kunnen organisaties gevoeligheidslabels toekennen aan documenten, e-mails en SharePoint-locaties. Die labels bepalen onder meer welke content Copilot mag gebruiken, welke documenten van AI-verwerking worden uitgesloten en welke versleuteling en toegangsbeperkingen gelden. Voor organisaties die werken met de Baseline Informatiebeveiliging Overheid (BIO) is dit een sleutel tot een verantwoorde uitrol.
Daarnaast biedt Purview DLP-beleid (Data Loss Prevention) en auditlogging, zodat je kunt nagaan hoe Copilot met organisatiedata omgaat.
Tip: volgens de aanbevelingen van SLM Rijk schakel je auditlogging en gevoeligheidslabels in voordat Copilot wordt geactiveerd. Zie ook Microsoft Purview en Copilot.
Welke drie pijlers heeft een veilige uitrol?
Copilot is alleen zo veilig als de omgeving eronder. Governance, inrichting en bewust gebruik moeten samen optrekken.
Pijler 1: autorisaties en informatieclassificatie
Voor een brede uitrol moet de autorisatiestructuur in Microsoft 365 kloppen, want Copilot erft de toegangsrechten van de gebruiker. Concreet:
- controleer en beperk overmatige toegangsrechten in SharePoint en Teams;
- implementeer gevoeligheidslabels via Microsoft Purview;
- voer een eigen DPIA uit op organisatieniveau;
- schakel auditlogging in voor Copilot-interacties.
Pijler 2: training en AI-geletterdheid
Medewerkers moeten begrijpen wat Copilot wel en niet doet, hoe ze AI-output kritisch beoordelen, welke interne richtlijnen gelden en wanneer menselijke verificatie verplicht is. Zonder die kennis blijft het risico op ongecontroleerd gebruik bestaan, ongeacht de technische maatregelen. Meer over teams laten wennen aan AI lees je bij AI-adoptie.
Pijler 3: governance en beleid
Naast techniek en training heb je organisatorisch beleid nodig:
- een formeel AI-beleid met richtlijnen voor verantwoord gebruik;
- periodieke evaluatie van risico's en maatregelen;
- naleving van de EU AI Act en de bijbehorende termijnen;
- registratie in het algoritmeregister waar van toepassing.
Wat levert Copilot de overheid op?
Governance is een randvoorwaarde, geen doel op zich. De toepassingen die in pilots het meest aansloegen, zijn automatisch vergaderverslagen genereren en eerste concepten van brieven en notities opstellen: taken die structureel tijd kosten. Ook gemeente Midden-Groningen noemde dit in een pilottraject als kansrijk.
Hoeveel tijd je wint, hangt af van je werk en je mate van adoptie. Begin daarom met één afdeling en één concrete toepassing, meet het resultaat en gebruik dat om draagvlak te creëren voor een bredere uitrol. Voorbeelden van toepassingen vind je bij AI-implementatie.
Wat is het risico van niets doen: Shadow AI?
Het risico van Shadow AI wordt in de DPIA-discussie vaak onderbelicht. Als een organisatie geen beheerde AI-oplossing aanbiedt, gebruiken medewerkers vaak op eigen initiatief onbeheerde tools zoals ChatGPT of Gemini. Dan verlaat organisatiedata de beveiligde omgeving, zonder logging, dataclassificatie of controle over waar gegevens terechtkomen.
Een totaalverbod geeft daarom schijnveiligheid en kan riskanter zijn dan een gecontroleerde uitrol. De vraag is niet óf er AI wordt gebruikt, maar hoe. Een beheerde oplossing met goede governance houdt de controle bij de organisatie. Lees ook de uitleg over veiligheid en beheer.
Stappenplan: Copilot veilig implementeren bij de overheid
| Stap | Actie | Verantwoordelijk |
|---|---|---|
| 1 | Voer een eigen DPIA uit op organisatieniveau | Privacy officer of FG |
| 2 | Breng autorisaties en toegangsrechten in kaart (IAM-audit) | IT-beheer |
| 3 | Configureer Microsoft Purview: gevoeligheidslabels en DLP-beleid | Informatiebeveiligingsadviseur |
| 4 | Schakel auditlogging in voor Copilot-interacties | IT-beheer |
| 5 | Ontwikkel intern AI-beleid en gebruiksrichtlijnen | CISO of beleidsadviseur |
| 6 | Train medewerkers in AI-geletterdheid en verantwoord gebruik | HR of opleidingen |
| 7 | Start met een beperkte pilot op één afdeling | Projectleider |
| 8 | Evalueer, stel bij en schaal op | Stuurgroep AI |
Is Copilot veilig genoeg voor de overheid?
De vraag kan inmiddels met een voorwaardelijk ja worden beantwoord. De herziene DPIA laat zien dat Microsoft substantiële verbeteringen heeft doorgevoerd. Maar veiligheid is geen product dat je koopt: het is een doorlopend proces met goed ingerichte autorisaties en dataclassificatie, getrainde medewerkers en governance die meegroeit met de techniek.
Wil je weten waar jouw organisatie staat voordat je begint? Bekijk dan AI-consultancy, of plan een kennismaking.
Bronnen
- DPIA Microsoft 365 Copilot (SLM Rijk)
- Update DPIA: SLM en SURF adviseren verantwoorde adoptie (Microsoft Pulse)
- Enterprise Data Protection for Microsoft 365 Copilot
- Microsoft Purview en Copilot (Microsoft Learn)
- Gemeenten heroverwegen inzet Microsoft Copilot (VNG)
- Overheid en onderwijs mogen Copilot gebruiken na verlaging risico's (Dutch IT Channel)
- iBestuur: totaalverbod geen duurzame oplossing
- Purview: bescherm bestanden tegen Copilot (AVK)
Veelgestelde vragen
Korte, heldere antwoorden die je helpen sneller beslissen.
Is Microsoft 365 Copilot goedgekeurd voor gebruik bij de overheid?
Onder voorwaarden wel. De herziene DPIA van SLM Rijk (september 2025) concludeert dat Copilot verantwoord kan worden ingezet, mits organisaties zelf maatregelen nemen. Er resteren twee medium risico's: onbedoelde openbaarmaking en onjuiste output.
Welke rol speelt Microsoft Purview bij het veilig inzetten van Copilot?
Met Purview geef je documenten en e-mails gevoeligheidslabels die bepalen wat Copilot mag verwerken. Samen met DLP-beleid en auditlogging voorkom je dat vertrouwelijke informatie onbedoeld wordt ontsloten.
Wat is het risico als onze organisatie Copilot niet uitrolt?
Het risico is Shadow AI: medewerkers gebruiken op eigen initiatief onbeheerde AI-tools, waarbij data de beveiligde omgeving verlaat zonder logging of controle.
Moeten wij als gemeente een eigen DPIA uitvoeren naast die van SLM Rijk?
Ja. De DPIA van SLM Rijk biedt een kader, maar elke organisatie is zelf verantwoordelijk voor haar gegevensverwerkingen. Een eigen DPIA wordt expliciet aanbevolen.
